Әлемдегі спорттық құзға өрмелеу даму тарихы

Спорттық құзға өрмелеу тарихы альпинизмнен бастау алады. XIX ғасырдың соңында Еуропа елдерінде, әсіресе Альпі аймағында, тау шыңдарына көтерілумен айналысатын альпинистер техникалық дайындықтарын жетілдіру мақсатында жартастарға өрмелеуді жүйелі түрде қолдана бастады. Сол кезеңде жартасқа өрмелеу жеке спорт түрі ретінде қарастырылмай, альпинизмнің құрамдас бөлігі болып саналды.

XX ғасырдың ортасына қарай бұл бағыт жеке түрде дами бастады, жаңа әдістер мен техникалық құралдар пайда болды. Заманауи сақтандыру құрылғыларының, арқандар мен карабиндердің ойлап табылуы жартасқа өрмелеуді қауіпсіз әрі қолжетімді етті. 1970–1980 жылдары Францияда, АҚШ-та және Германияда танымал жартас сілемдерінде спорттық құзға өрмелеу кеңінен таралып, біртіндеп дербес спорт түрі ретінде қалыптасты.

1985 жылы Италияның Бардонеккья қаласында алғашқы ресми халықаралық жарыстар өтті. Бұл оқиға спорттың дамуындағы жаңа кезеңнің басталуына жол ашып, одан кейін жарыстар әртүрлі елдерде белсенді түрде өткізіле бастады.

1989 жылы Халықаралық альпинизм федерациясы (UIAA) спорттық құзға өрмелеуді ресми түрде жарыстық спорт түрі ретінде танып, оның ережелерін бекітті. Нәтижесінде спорттық құзға өрмелеудің үш негізгі бағыты қалыптасты: қиындық (lead), жылдамдық (speed) және боулдеринг (bouldering).

2007 жылы Халықаралық спорттық құзға өрмелеу федерациясы (IFSC) құрылып, бұл спорттың әлемдік деңгейде дамуына зор серпін берді. IFSC ұйымдастыратын әлем чемпионаттары, әлем кубогы жарыстары және халықаралық жасөспірімдер арасындағы жарыстар құзға өрмелеуді жаһандық спорт аренасына шығарды. Техника, құрал-жабдықтар мен жарыс ережелері біріздендіріліп, спортшылардың саны жыл сайын арта түсті.

Ең басты жетістіктердің бірі — құзға өрмелеудің Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілуі болды. 2016 жылы Халықаралық Олимпиада комитеті бұл спорт түрін ресми түрде таныды, ал 2020 жылы Токиода өткен Олимпиада ойындарында ол алғаш рет ұсынылды. Сол кезде жарыстар аралас форматта, яғни барлық үш дисциплинаны қамтитын жүйе бойынша өткізілді.

2024 жылы Парижде өткен Олимпиада ойындарында жарыс форматы өзгертілді: жылдамдық (speed) жеке дисциплина ретінде бөлініп, оған бөлек медальдар жиынтығы қарастырылды, ал боулдеринг (bouldering) пен қиындық (lead) бір дисциплинаға біріктірілді. Бұл өзгерістер спорттық құзға өрмелеудің танымалдылығын айтарлықтай арттырды.

Қазіргі таңда спорттық құзға өрмелеу әлемнің 150-ден астам елінде дамып келеді. Жетекші орындарды Азия елдері — Қытай, Жапония, Корея және Қазақстан иеленеді. Жыл сайын жаңа технологиялар мен жаттығу әдістері енгізіліп, жаңа рекордтар орнатылуда.

Қазіргі уақытта құзға өрмелеу күшті, жылдамдықты, зейінділікті және техникалық шеберлікті үйлестіруді талап ететін, ең қарқынды дамып келе жатқан спорт түрлерінің бірі болып саналады.